ΠΡΟΣΟΧΗ: Συναγερμός τώρα για πασίγνωστο ελληνικό ελαιόλαδο – Σοβαρός κίνδυνος για την υγεία

Ευρωπαϊκές διαστάσεις λαμβάνει η υπόθεση ανάκλησης ελαιολάδου με προέλευση την Κρήτη στη Γερμανία, μετά την επίσημη καταχώρηση της υπόθεσης στο ευρωπαϊκό σύστημα ταχείας ειδοποίησης για τρόφιμα και ζωοτροφές RASFF ως «Alert notification» με αξιολόγηση «σοβαρού κινδύνου» λόγω υπέρβασης 3-MCPD, χημικού ρύπου που συνδέεται με τη βιομηχανική επεξεργασία φυτικών ελαίων. Η κοινοποίηση υποβλήθηκε από τις γερμανικές αρχές, έπειτα από επίσημο έλεγχο στην αγορά και φέρει ήδη την ένδειξη «EC validated», γεγονός που σημαίνει ότι έχει επικυρωθεί σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Η Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων EFSA έχει αξιολογήσει ότι το 3-MCPD μπορεί να προκαλεί νεφροτοξικές επιδράσεις σε πειραματόζωα και ενδέχεται να επηρεάζει τη γονιμότητα σε υψηλές δόσεις, γι’ αυτό έχει οριστεί ανεκτή ημερήσια πρόσληψη στα 0,8 μg/kg σωματικού βάρους ημερησίως. Οι γλυκιδυλεστέρες, που συχνά εμφανίζονται μαζί με τις ενώσεις MCPD, θεωρούνται ακόμη πιο επιβαρυντικοί λόγω του μεταβολίτη glycidol, ο οποίος χαρακτηρίζεται γενοτοξικός και πιθανώς καρκινογόνος, χωρίς να έχει καθοριστεί ασφαλές όριο έκθεσης.

Το προϊόν καταγράφεται ως «Olive oil for frying» στην κατηγορία «Fats and oils». Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της ειδοποίησης, εντοπίστηκαν επίπεδα 3-monochloropropane-1,2-diol (3-MCPD) στα 2356 ± 706,8 μg/kg, ενώ το ανώτατο επιτρεπτό όριο είναι 1250 μg/kg. Η ένδειξη «±706,8» αφορά την επιστημονική αβεβαιότητα της εργαστηριακής μέτρησης. Δηλαδή η πραγματική τιμή μπορεί στατιστικά να βρίσκεται περίπου από ~1649 έως ~3063 μg/kg. Δηλαδή ακόμη ακόμη και στο χαμηλότερο πιθανό εύρος της ανάλυσης, η καταγεγραμμένη τιμή παραμένει πάνω από το θεσμοθετημένο όριο, γεγονός που οδήγησε στην κατηγοριοποίηση της υπόθεσης ως «σοβαρού κινδύνου».

Το προϊόν που ανακαλείται διακινήθηκε στη γερμανική αγορά με την ονομασία «Bratolivenöl aus Kreta» της μάρκας GHORBAN® (δείτε φωτογραφία παρακάτω) σε συσκευασία 750 ml. Η ανάκληση αφορά την παρτίδα LOT 250471 με ημερομηνία ελάχιστης διατηρησιμότητας 20.02.2027. Η διάθεση του προϊόντος έγινε μέσω μεγάλων αλυσίδων λιανικής, μεταξύ των οποίων οι REWE και Edeka. Η εταιρεία Ghorban Delikatessen Manufaktur GmbH, κάλεσε τους καταναλωτές να μην χρησιμοποιήσουν το προϊόν και να το επιστρέψουν στα σημεία αγοράς για επιστροφή χρημάτων, ακόμη και χωρίς απόδειξη αγοράς.

Η νέα επίσημη κοινοποίηση διαφοροποιεί ορισμένα στοιχεία που είχαν παρουσιαστεί στην ανακοίνωση των Γερμανικών αρχών, που έκαναν λόγο για συνολικά επίπεδα MCPD esters στα 2386 μg/kg και για όριο 1950 μg/kg. Η επίσημη ευρωπαϊκή ειδοποίηση αναφέρεται ειδικά στον 3-MCPD και καταγράφει διαφορετικό ανώτατο όριο στα 1250 μg/kg, γεγονός που σχετίζεται με το είδος του ρύπου, τη μορφή της ανάλυσης και την κατηγορία του προϊόντος. Τα όρια για MCPD και γλυκιδυλεστέρες στην Ευρωπαϊκή Ένωση καθορίζονται μέσω του κανονιστικού πλαισίου για τους ρυπαντές τροφίμων και των σχετικών τροποποιήσεών του στο πλαίσιο του Κανονισμού (ΕΚ) 1881/2006.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι στην κοινοποίηση εμφανίζεται η ένδειξη «Greece (ffup)», δηλαδή «Flagged for Follow-Up». Η συγκεκριμένη ένδειξη σημαίνει ότι οι ελληνικές αρχές έχουν πλέον εμπλακεί επίσημα στη διαδικασία διερεύνησης και ιχνηλάτησης της παρτίδας. Συνεπώς, αναμένονται έλεγχοι σε παρτίδες, εγκαταστάσεις τυποποίησης, δεξαμενές αποθήκευσης, διαδικασίες refining και blending καθώς και στην αλυσίδα εξαγωγής και διακίνησης του προϊόντος. Η ενεργοποίηση διαδικασίας follow-up δεν σημαίνει ότι υπάρχει αυτή τη στιγμή νέα ανάκληση στην ελληνική αγορά, ωστόσο δείχνει ότι η υπόθεση παραμένει ανοιχτή σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Μέχρι στιγμής ούτε οι γερμανικές ούτε οι ευρωπαϊκές αρχές έχουν δημοσιοποιήσει το όνομα ελληνικής παραγωγικής ή τυποποιητικής εταιρείας που συνδέεται με την παρτίδα. Σε προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας αυτού του τύπου, η ένδειξη γεωγραφικής προέλευσης αφορά συχνά την πρώτη ύλη και όχι απαραίτητα μία συγκεκριμένη επώνυμη εταιρεία που εμφανίζεται στη συσκευασία. Στην αλυσίδα εμπορίας φυτικών ελαίων, το refining και η τελική επεξεργασία δεν πραγματοποιούνται απαραίτητα στη χώρα προέλευσης της πρώτης ύλης, γεγονός που αποτελεί βασικό αντικείμενο της διαδικασίας ιχνηλάτησης. Η ιχνηλασιμότητα υπάρχει σε επίπεδο ελέγχου τροφίμων, χωρίς όμως να δημοσιοποιούνται πάντοτε όλα τα στοιχεία της αλυσίδας παραγωγής και τυποποίησης.

Κρίσιμο στοιχείο της υπόθεσης θεωρείται και ο χαρακτηρισμός του προϊόντος ως «Olive oil for frying». Στην αγορά τροφίμων τα προϊόντα αυτού του τύπου συνήθως δεν αποτελούν απλό εξαιρετικά παρθένο ελαιόλαδο αλλά εξευγενισμένο ελαιόλαδο ή μείγμα refined και virgin ελαίων, σχεδιασμένο για χρήση σε υψηλές θερμοκρασίες. Σε αυτού του είδους τη βιομηχανική επεξεργασία πραγματοποιούνται στάδια όπως refining και deodorization, κατά τα οποία τα έλαια εκτίθενται σε θερμοκρασίες που συχνά ξεπερνούν τους 200°C. Σε αυτές τις συνθήκες, τα τριγλυκερίδια και τα υπολείμματα χλωριούχων ενώσεων μπορούν να αντιδράσουν σχηματίζοντας MCPD και γλυκιδυλεστέρες.

Οι ενώσεις 3-MCPD και 2-MCPD καθώς και οι λιπαροί εστέρες τους δεν αποτελούν φυσικά συστατικά του ελαιολάδου στον ελαιώνα ή κατά την πρωτογενή παραγωγή. Η παρουσία τους συνδέεται κυρίως με μεταγενέστερα στάδια επεξεργασίας, ανάμειξης και τυποποίησης. Αυτό σημαίνει ότι η υπόθεση δεν παραπέμπει αυτομάτως σε πρόβλημα στον κρητικό ελαιώνα ή σε συγκεκριμένο Έλληνα παραγωγό, αλλά κυρίως σε διαδικασίες της βιομηχανικής αλυσίδας επεξεργασίας και ελέγχου ποιότητας.