Αλέξης Σταμάτης: Η άγνωστη ιστορία του πατέρα του – Τα «Ξενία» και ο γάμος με την Μπέτυ Αρβανίτη
Ο θάνατος του Αλέξη Σταμάτη, σε ηλικία 67 ετών, έφερε στο προσκήνιο όχι μόνο τη σημαντική διαδρομή του στον χώρο της λογοτεχνίας, αλλά και την ξεχωριστή οικογενειακή ιστορία που βρισκόταν πίσω από τον καταξιωμένο συγγραφέα. Μια οικογένεια με ισχυρούς δεσμούς με τις τέχνες, τον πολιτισμό και τη δημιουργία, στην οποία ξεχωριστή θέση κατείχε ο πατέρας του, Κώστας Σταμάτης.
Ο Κώστας Σταμάτης υπήρξε μία από τις σημαντικές προσωπικότητες της ελληνικής αρχιτεκτονικής του 20ού αιώνα, με μια επαγγελματική πορεία που συνδέθηκε με τη μεταπολεμική ανάπτυξη της χώρας, τον ελληνικό τουρισμό και το περίφημο πρόγραμμα των ξενοδοχείων «Ξενία».
Πατέρας και γιος ακολούθησαν δύο εντελώς διαφορετικούς δημιουργικούς δρόμους. Ο ένας εξέφραζε τις ιδέες του μέσα από γραμμές, όγκους, υλικά και κτίρια, ενώ ο άλλος μέσα από λέξεις, ιστορίες και βιβλία. Κοινός παρονομαστής, ωστόσο, υπήρξε η ανάγκη της δημιουργίας και η επιθυμία να αφήσουν πίσω τους ένα έργο με διάρκεια.
Κώστας Σταμάτης: Η διαδρομή του αρχιτέκτονα που συνέδεσε το όνομά του με τα «Ξενία»
Ο Κώστας Σταμάτης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1926. Φοίτησε στο Κολέγιο Αθηνών και στη συνέχεια επέλεξε να ακολουθήσει τον δρόμο της αρχιτεκτονικής, σπουδάζοντας στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, από την οποία αποφοίτησε το 1952.
Τα πρώτα επαγγελματικά του βήματα έγιναν σε μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα περίοδο για την Ελλάδα. Η χώρα επιχειρούσε να επουλώσει τις πληγές του πολέμου και να περάσει σε μια νέα εποχή ανάπτυξης, με την ανοικοδόμηση, τις υποδομές και τον τουρισμό να αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία.
Αρχικά εργάστηκε στο Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων, όπου ασχολήθηκε με τον σχεδιασμό υγειονομικών κέντρων. Στη συνέχεια εντάχθηκε στον Οργανισμό Εργατικής Κατοικίας, αναλαμβάνοντας σημαντικές οικιστικές μελέτες.
Η στιγμή, όμως, που έμελλε να σηματοδοτήσει την καριέρα του ήρθε το 1958, όταν βρέθηκε στον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού.
Η μεγάλη εποχή των «Ξενία» και το όραμα για μια διαφορετική Ελλάδα
Στα τέλη της δεκαετίας του ’50, η Ελλάδα βρισκόταν μπροστά σε μια μεγάλη πρόκληση: να συστηθεί ξανά στον υπόλοιπο κόσμο και να εξελιχθεί σε έναν σύγχρονο διεθνή τουριστικό προορισμό.
Σε αυτό το πλαίσιο αναπτύχθηκε το φιλόδοξο πρόγραμμα των ξενοδοχείων «Ξενία», ένα από τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά και τουριστικά εγχειρήματα της μεταπολεμικής περιόδου.
Η φιλοσοφία πίσω από το πρόγραμμα ήταν ξεκάθαρη: τα νέα ξενοδοχεία έπρεπε να προσφέρουν σύγχρονες υπηρεσίες στους επισκέπτες, χωρίς όμως να αλλοιώνουν τον χαρακτήρα και την ιδιαίτερη φυσιογνωμία κάθε τόπου.
Καθοριστικό ρόλο στο πρόγραμμα είχε ο Άρης Κωνσταντινίδης, μία από τις κορυφαίες μορφές της νεότερης ελληνικής αρχιτεκτονικής, ο οποίος συγκρότησε γύρω του μια ομάδα ταλαντούχων αρχιτεκτόνων. Ανάμεσά τους βρέθηκε και ο Κώστας Σταμάτης, ο οποίος ήταν τότε μόλις 32 ετών.
Ήταν μια περίοδος έντονης δημιουργικότητας για τον ίδιο, καθώς του δόθηκε η δυνατότητα να συμμετάσχει σε ένα αρχιτεκτονικό εγχείρημα που έμελλε να επηρεάσει βαθιά την εικόνα της τουριστικής Ελλάδας.
Τα εμβληματικά έργα που φέρουν την υπογραφή του
Από το 1958 και τα χρόνια που ακολούθησαν, ο Κώστας Σταμάτης συμμετείχε ενεργά στον σχεδιασμό σημαντικών τουριστικών εγκαταστάσεων.
Με το όνομά του συνδέθηκαν τα Ξενία της Σάμου, της Χίου –γνωστό ως Bella Vista– και της Δράμας, καθώς και το Soleil στη Ρόδο.
Παράλληλα, σχεδίασε τον Μεθοριακό Σταθμό των Κήπων στον Έβρο, τις εγκαταστάσεις της Πλαζ Αλυκών Βόλου, την Πλαζ Ορνού στη Μύκονο και την Πλαζ Ναυπάκτου.
Το ιδιαίτερο στοιχείο της δουλειάς του ήταν η σχέση των κτιρίων με το περιβάλλον τους. Αντί η αρχιτεκτονική να επιβάλλεται στο τοπίο, στόχος ήταν να γίνεται μέρος του.
Το φυσικό φως, οι καθαρές γραμμές, η μορφολογία του εδάφους και η αξιοποίηση υλικών που μπορούσαν να «συνομιλήσουν» με τον τόπο αποτελούσαν βασικά χαρακτηριστικά μιας αρχιτεκτονικής φιλοσοφίας που σήμερα θεωρείται αναπόσπαστο κομμάτι της ελληνικής μοντέρνας παράδοσης.
Πολλά από τα «Ξενία» εξακολουθούν δεκαετίες αργότερα να αποτελούν αντικείμενο συζήτησης και μελέτης, καθώς συνδέθηκαν με μια ολόκληρη εποχή κατά την οποία η Ελλάδα επιχειρούσε να δημιουργήσει τη σύγχρονη τουριστική της ταυτότητα.
Η ξεχωριστή συνεργασία με τον Αλέκο Φασιανό
Για τον Κώστα Σταμάτη, ένα κτίριο δεν ήταν απλώς ένα λειτουργικό οικοδόμημα. Η αρχιτεκτονική μπορούσε να αποτελέσει χώρο συνάντησης διαφορετικών μορφών τέχνης και να αποκτήσει τη δική της πολιτιστική ταυτότητα.
Ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα αυτής της αντίληψης ήταν το Ξενία της Σάμου.
Εκεί, ο Κώστας Σταμάτης συνεργάστηκε με τον νεαρό τότε Αλέκο Φασιανό, ο οποίος δημιούργησε μια μεγάλη τοιχογραφία εμπνευσμένη από τη θάλασσα, τα καράβια, τους ναύτες και εικόνες με έντονο ελληνικό χαρακτήρα.
Η συγκεκριμένη συνεργασία αποτύπωνε μια ευρύτερη δημιουργική αντίληψη της εποχής: αρχιτεκτονική και εικαστικές τέχνες μπορούσαν να συνυπάρχουν, μετατρέποντας έναν χώρο φιλοξενίας σε μια ολοκληρωμένη αισθητική εμπειρία.
Η αποχώρηση από τον ΕΟΤ και το νέο μεγάλο κεφάλαιο
Το 1966, έπειτα από μια ιδιαίτερα παραγωγική περίοδο, ο Κώστας Σταμάτης αποχώρησε από τον ΕΟΤ και αφοσιώθηκε στο ιδιωτικό αρχιτεκτονικό του γραφείο.
Η επαγγελματική του δραστηριότητα, ωστόσο, όχι μόνο δεν περιορίστηκε, αλλά απέκτησε ακόμη μεγαλύτερο εύρος.
Στα χρόνια που ακολούθησαν ανέλαβε δεκάδες μελέτες δημόσιων και ιδιωτικών έργων, ενώ η δουλειά του απέσπασε σημαντικές διακρίσεις και πρώτα βραβεία σε πανελλήνιους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς.
Το 1975 ξεκίνησε μόνιμη συνεργασία με τον αρχιτέκτονα Κ. Δ. Καψαμπέλη, ενώ έναν χρόνο αργότερα οι δύο τους προχώρησαν στην ίδρυση εταιρείας με προσανατολισμό και στη διεθνή αγορά.
Η δραστηριότητά τους επεκτάθηκε στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, όπου η εταιρεία απέσπασε τέσσερα πρώτα βραβεία σε διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς και ανέλαβε έργα μεγάλης κλίμακας.
Η διεθνής αυτή πορεία αποτέλεσε ένα ακόμη σημαντικό κεφάλαιο στην καριέρα του Κώστα Σταμάτη, επιβεβαιώνοντας ότι το έργο του μπορούσε να ξεπεράσει τα ελληνικά σύνορα.
Από τα μεγάλα έργα στο Ωνάσειο
Κατά τη διάρκεια της μακράς επαγγελματικής του πορείας, ο Κώστας Σταμάτης δραστηριοποιήθηκε σε διαφορετικά πεδία της αρχιτεκτονικής.
Υπήρξε Τεχνικός Σύμβουλος του Ε.Ο.Μ.Μ.Ε.Χ., ενώ μεταξύ των σημαντικών έργων της ύστερης επαγγελματικής του διαδρομής ήταν και η συμμετοχή στη μελέτη του Καρδιοχειρουργικού Κέντρου «Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης», σε συνεργασία με Έλληνες και Βρετανούς αρχιτέκτονες.
Παρέμεινε, παράλληλα, ενεργός στους θεσμικούς φορείς του επαγγέλματός του, ως μέλος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων, της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής Εταιρείας και του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας.
Ακόμη και όταν απομακρύνθηκε σταδιακά από την ενεργό επαγγελματική δράση, συνέχισε να ενδιαφέρεται για τις εξελίξεις της αρχιτεκτονικής και για τη διαρκώς μεταβαλλόμενη εικόνα των ελληνικών πόλεων.
Η Μπέτυ Αρβανίτη, ο Αλέξης Σταμάτης και η οικογενειακή του ζωή
Πέρα από τη σημαντική επαγγελματική του πορεία, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η προσωπική ζωή του Κώστα Σταμάτη, καθώς συνδέθηκε με πρόσωπα που άφησαν τη δική τους ισχυρή σφραγίδα στον ελληνικό πολιτισμό.
Πρώτη σύζυγός του υπήρξε η σπουδαία ηθοποιός Μπέτυ Αρβανίτη. Από τον γάμο τους απέκτησαν τον Αλέξη Σταμάτη, ο οποίος ακολούθησε τον δικό του δρόμο στον χώρο των γραμμάτων και εξελίχθηκε σε έναν αναγνωρισμένο συγγραφέα.
Αργότερα, ο Κώστας Σταμάτης παντρεύτηκε τη Φαίη Σταμάτη, με την οποία απέκτησε μία κόρη, την Εύα. Στη συνέχεια γνώρισε και τη χαρά να γίνει παππούς, με τον ερχομό του εγγονού του, Ερμή.
Ιδιαίτερη θέση στο ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον είχε και η σημαντική ποιήτρια Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ, πρώτη εξαδέλφη του Κώστα Σταμάτη.
Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι γύρω από την οικογένεια συναντώνται διαφορετικές εκφάνσεις της δημιουργίας: η αρχιτεκτονική, το θέατρο, η λογοτεχνία και η ποίηση.
Ο θάνατός του και η μεγάλη παρακαταθήκη
Ο Κώστας Σταμάτης έφυγε από τη ζωή στις 28 Ιανουαρίου 2020, έχοντας πίσω του μια διαδρομή δεκαετιών και ένα αρχιτεκτονικό έργο άμεσα συνδεδεμένο με σημαντικές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Η συμβολή του στο πρόγραμμα των «Ξενία», η παρουσία του στον ΕΟΤ, η διεθνής του δραστηριότητα και η συμμετοχή του σε μεγάλα έργα συνθέτουν την εικόνα ενός ανθρώπου που έζησε την αρχιτεκτονική όχι απλώς ως επάγγελμα, αλλά ως δημιουργική αποστολή.
Η απώλεια του γιου του, Αλέξη Σταμάτη, φέρνει αναπόφευκτα ξανά στο προσκήνιο αυτή την ξεχωριστή οικογενειακή διαδρομή.
Ο Κώστας Σταμάτης έχτιζε χώρους και ο Αλέξης Σταμάτης έχτιζε ιστορίες. Δύο διαφορετικοί κόσμοι, δύο διαφορετικές μορφές έκφρασης, αλλά μια κοινή δημιουργική κληρονομιά που συνδέθηκε με τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό.
